Afrika qitəsində son bir neçə ildə XX əsrin ortalarında başlayan müstəqillik hərəkatının davamı kimi xarakterizə edilə bilən inkişaflar var. Mali, Burkina-Faso, Əlcəzair və Çad kimi Avropa gücləri tərəfindən müstəmləkə vəziyyətində olan ölkələr və xalqlar “terrorla mübarizə” və “iqtisadi dəstək” kimi səbəblərlə ölkədə mövcud olan və nüfuz qazanmağı hədəfləyən keçmiş müstəmləkəçi dövlətlərdən narahatdır.
Son olaraq keçən ayın sonunda Nigerdə baş verən çevrilişlə Fransa ilə yaxşı münasibətləri olan prezident Məhəmməd Bazum istefaya göndərildi və anti-Qərb baxışlı hərbi idarə hakimiyyəti ələ keçirdi. General Əbdürrəhman Çiani prezident vəzifəsini icra edəndə Fransaya uran və qızıl ixracını qadağan etdi, Fransa ilə müdafiə müqavilələrini dayandırdı və əsgərlərin ölkədən çıxarılmasını tələb etdi.
Çevrilişi həyata keçirən qiyamçılara dəstək nümayişi təşkil edən kütlə Parisin ölkədən çəkilməsini istədiklərini bildirən şüarlar səsləndirib. Qərb ölkələri bu çevrilişi pisləməklə kifayətlənsə də, Qərbi Afrika ölkələrindən çevrilişə müxtəlif reaksiyalar gəldi. Qərbi Afrika Dövlətlərinin İqtisadi Birliyi (ECOWAS) Niameydəki hərbi administrasiyanı hakimiyyəti Bazuma təhvil verməyə çağırıb. ECOWAS Çiani administrasiyasına xəbərdarlıq edib ki, devrilmiş prezident vəzifəsinə qaytarılmasa, Nigerə hərbi müdaxilə edilə bilər.
Lakin ECOWAS üzvlərinin vahid mövqedən çıxış etməməsi bu vədin həyata keçirilməsinin mümkünlüyünün şübhə altına alınmasına səbəb olub. Burkina-Faso və Mali çevriliş administrasiyasına qarşı istənilən hərbi müdaxiləni özlərinə qarşı müharibə elanı kimi qəbul edəcəklərini açıqlayıb. Bu iki ölkənin ECOWAS-a üzvlüyü çevrilişlər səbəbindən dayandırılmışdı.
Qvineya və Əlcəzair də hər hansı müdaxiləyə qarşı olduqlarını bildiriblər. Əlcəzair Prezidenti Abdülməcid Tebbun Nigerə xarici müdaxilənin Əlcəzairə də təsir edə biləcəyini və oxşar xarici müdaxilələrin Liviya və Suriyada nəticə vermədiyini bildirib. ECOWAS üzvləri Nigeriya, Seneqal, Benin və Kot-d'İvuar hərbi müdaxilənin arxasında duran və müdaxilə qərarı verildiyi təqdirdə qoşun göndərəcəklərini bəyan edən ölkələrdir.
Bölgənin keçmiş müstəmləkə gücü olan Fransa da Afrikadakı son qalası olan Nigerə qitədəki müstəmləkə dövrlərini xatırlada biləcəyi üçün hərbi müdaxilədən yayındı. Lakin Paris afrikalıları afrikalıların dişləri ilə dişləyə bilər. Vaşinqton və Parisin təsiri altında olan təşkilat Nigerdə hərbi əməliyyat təşkil etmək üçün istifadə olunur. Vəkalət müdaxiləsi kimi düşünülə bilən bu perspektiv Fransanın regiondakı keçmiş və indiki iqtisadi maraqları nəzərə alındıqda başa düşülən görünür.
Yaxşı, bəs ECOWAS hərbi müdaxilə vasitəsini aktivləşdirirmi? Bu sualın cavabı qeyri-müəyyənliyini qoruyur. Malidəki çevrilişdən sonra Bamakodakı hərbi rəhbərliyə də oxşar bəyanatlar verilib, lakin sanksiyalardan başqa heç bir tədbir görülməyib. Bu amillərə ECOWAS-ın iqtisadi birlik olması və ordusunun olmaması faktını əlavə etdikdə, Qərb dövlətlərinin dəstəyi olmadan hərbi müdaxilə ehtimalının yüksək olmadığını görərik.
Müstəmləkəçilik, yoxsa azadlıq?
Qərbi bölgədən uzaqlaşdırmaq üçün görülən işlərdə Afrika ölkələrinin Rusiyaya yaxınlaşdığı görünür. Tarixi boyu Rusiyanın Afrikada müstəmləkəsi olmayıb. Bu, Moskvanın nüfuzuna müsbət işıq salır. Bundan başqa, Qərbi öz ölkəsindən “didərgin” salan Afrika ölkələrinin hərbi və iqtisadi sərmayə tapacağı cəbhə də Moskva və Pekin cəbhələri kimi önə çıxır. Fransa rəsmən müstəmləkəçiliyə son qoyduqdan sonra da Afrika ölkələri üzərində nəzarətini saxlamaq üçün bir sıra üsullardan istifadə edirdi. Fransanın təsiri altında olan Afrika ölkələri “Françafrique” kimi tanınır. Bu ölkələr müstəqillik əldə etdikdən sonra bir sıra müqavilələrlə iqtisadiyyatlarını Parisə təhvil verib. Bu ölkələr müstəmləkə valyutası olan CFA frankından istifadə edirlər. Bu isə ölkələrin müstəqil iqtisadi və sosial siyasət qurmasını qeyri-mümkün edir.
Bundan əlavə, ölkələrin valyuta ehtiyatları Parisin nəzarətindədir. Məsələn, “Agence France Trésor”a yatırılan xarici valyutanın 85%-i Fransanın nəzarətindədir. Əhəmiyyətli məsələ bu vəziyyətdən çıxmağı hədəfləyən Afrika xalqlarının oxşar vəziyyətdə Rusiyaya və ya Çinə bağlanıb-bağlanmayacağıdır.
Bölgədə böyük sərmayələri olan Pekin hazırda “borc tələsi diplomatiyası” aparmaqda ittiham olunur. Moskvanın bu sahədə heç bir təcrübəsi yoxdur. Rusiyanın Qərb dövlətləri ilə tam inteqrasiya olunmaması da bu barədə müsbət təəssürat yaradır. Beləliklə, Kreml Afrikadakı maraqlarına görə ona müstəmləkə keçmişini unutdurmağa çalışır.
Rusiya Afrikaya pulsuz olaraq suverenlik və inkişaf imkanı təklif edir. Rusiyanın mübarizə aparan ölkələrə pulsuz taxıl ayırması, terrorla mübarizə kimi təhlükəsizlik məsələlərində yardım göstərməsi kimi davranışları Afrika ölkələrini Moskvaya yaxınlaşdırıb.
Mövcud məlumatlara əsaslanan icmalda görmək olar ki, Afrika xalqları Moskvaya rəğbət bəsləyir və Kremlin dəstəyi Afrikaya müstəmləkəçilikdən qurtulmaqda böyük fayda verəcək.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
